Heren en gemeenschappen bepaalden hun rechten en plichten en stelden ze te boek in handvesten van vrijdommen. De gemeenten richtten politieke instellingen op, vaak bestaande uit een raad der burgers (waar ambachtsmannen soms ook hun standplaats konden houden), het schepenambt, met schepenen en één of meerdere burgemeester(s) en de vertegenwoordiger van de heer.

Na de gouden eeuwen der gemeenschappen (XIIIde en XIVde eeuwen) wensten de vorsten de macht te centraliseren en de oude gemeentelijke vrijdommen te verminderen. Deze instellingen werden gekenmerkt door hun verschillendheid en de gemeenschappen hielden aan dergelijke bijzonderheden.

De Franse Revolutie bracht één enkel model voor de gemeenten. Sinds 1 oktober 1795 werden we inderdaad officieel door Frankrijk geannexeerd. Het Decreet betreffende de gemeentebesturen, geldig vanaf 14 december 1789, werd dus ook bij ons van toepassing. De lokale bijzonderheden en vrijdommen werden afgeschaft. De "actieve" burgers (dus degenen die belastingen betaalden ter hoogte van een bepaalde som) verkozen de leden van de "gemeenteraad" en van de "algemene raad" van de gemeente, die door een burgemeester werd geleid. Deze laatste werd door de "actieve" burgers voor een periode van twee jaar verkozen.

Het onderscheid dat toen werd gemaakt tussen de gemeentelijke bevoegdheden is nu nog geldig. Men maakt het verschil tussen de bevoegdheden die bijzonder zijn aan het gemeentebeheer (het gemeentelijke belang) en de bevoegdheden die onder het algemene staatsbestuur vallen (dus bevoegdheden die door de staat worden bepaald maar aan de gemeenten worden overgedragen).

België bleef onder Franse bezetting tot 1815. Tijdens die periode verloren de gemeenten sommige van hun bevoegdheden en werden stilaan administratieve onderverdelingen van de centrale macht, waarvan de leiders ambtenaren waren die door het oppergezag werden benoemd.

Tijdens de Hollandse periode (1815-1830) vonden de gemeenten een zekere vrijheid terug, maar Koning Willem I legde ook een meer gecentraliseerde organisatie op. De benoeming tot burgemeester werd bij voorbeeld aan de vorst voorbehouden. Hij kon trouwens de burgemeester buiten de gemeenteraad benoemen, die toen regentschapsraad heette. De leden van die regentschapsraad waren voor hun ganse leven gekozen..

Het onafhankelijke België keerde naar de principes van het Franse decreet uit de Revolutieperiode terug: dit decreet wordt nog heden als dé bron van ons gemeenterecht beschouwd.

In 1831 waren er 2.498 gemeenten in België. Ingevolge de fusie der gemeenten die in 1977 doorging (en die van de Antwerpse gemeenten in 1983) werd het aantal gemeenten tot 589 gebracht. Deze fusie had echter geen gevolgen op het toekomende Brusselse Hoofdstedelijk Gewest.

Bron : CRISP.